Digitalisering circulair inrichten: duur en moeilijk? Welnee, kostenbesparend en makkelijk. Tenminste, als je weet waar te beginnen. Welke voordelen liggen er voor sociale ondernemingen om digitale en hybride diensten circulair in te richten? Rond die vraag zetten CIRCULIFE, Familiehulp, Proximus en Verso zich aan tafel.
De digitalisering van de zorg raakt onder stoom. Meer en meer organisaties, van thuiszorg tot ziekenhuizen, rollen digitale en hybride zorgdiensten uit. De motieven zijn talrijk: van een nijpend personeelstekort tot de veranderende wensen van de zorgvrager.
In het zog van die evolutie volgt een enorme materiaalstroom. Smartphones, tablets en zorgapparatuur moeten aangekocht, onderhouden en vernieuwd worden. Hoe kunnen we als sociale ondernemingen die stroom zo duurzaam mogelijk (lees: circulair) inrichten? Verso-beleidsadviseur Tine Holvoet brengt verschillende partijen samen om kansen en drempels van een mogelijk ecosysteem in kaart te brengen.
Middenveld vraagt refurbished
Tine (Verso): Joeri, kan je even schetsen hoe de digitalisering van Familiehulp er vandaag uitziet?
Joeri (Familiehulp): “Familiehulp bestaat uit ongeveer 13.000 medewerkers, waarvan er zo’n 11.000 bij cliënten aan huis werken. Onze 9.000 verzorgenden hebben we uitgerust met een smartphone, voorzien van de nodige applicaties. Dat biedt kansen voor de optimalisatie van onze werking – onze mensen zijn zo niet alleen vlotter bereikbaar, ze beheren er ook hun planning mee en overleggen via Teams. Maar het regelgevend en financieel kader voor hybride dienstverlening staan nog niet volledig op punt. Alle wetgeving is momenteel nog gebaseerd op fysieke zorg aan huis. Samen met de overheid wordt bekeken hoe ook het zorgaanbod via digitalisering kan uitbreiden. We hebben de smartphones binnen Familiehulp uitgerold in samenwerking met Proximus, waarbij we voor een toesteltype van Samsung kozen binnen ons beschikbare budget.”
Tine (Verso): Hebben jullie bij de aankoop rekening gehouden met de end-of-life van die toestellen?
Joeri (Familiehulp): “Als thuiszorgorganisatie is onze focus vooral gegaan naar het optimaal organiseren van onze zorgdiensten, minder expliciet naar circulariteit. Toen we besloten om smartphones in te zetten, hebben we gekeken welk toestel geschikt zou zijn, hoe we het gingen aankopen, bij welk bedrijf en onder welke voorwaarden. In Vlaanderen verloopt zo’n proces via openbare aanbesteding. In deze tender waren de kostprijs, service, kwaliteit en continuïteit de belangrijkste.”
“Wat ermee gebeurt als die toestellen vervangen moeten worden? Wij rekenen erop dat de partij die de aanbesteding gegund krijgt, het toestel daarna correct recyclet, want Familiehulp draagt duurzaamheid hoog in het vaandel. Onze afgeschreven laptops doneren we aan Close the Gap, die de laptops voor hergebruik naar ontwikkelingslanden verscheept. We stimuleren duurzame mobiliteit, zetten in op afvalpreventie en halen een deel van onze energie uit zonnepanelen. Onze sociale onderneming Goed Wonen staat mensen bij om energiezuiniger te worden in hun woonomgeving. Familiehulp zet dus structureel in op duurzaamheid. Toch liggen er ongetwijfeld nog meer kansen in de rest van de keten, maar dat moeten we onderzoeken. Te beginnen vandaag. Zo worden we steeds duurzamer.”
Hans (Proximus): “Je gaf aan dat zowel prijs als duurzaamheid voor jullie belangrijk zijn. Hebben jullie dan al overwogen om refurbished smartphones in te zetten? Bij Proximus merken we dat steeds meer organisaties – vooral in het middenveld – vragen om refurbished devices. Dat begint als statement en vaak merken ze dan ook nog dat het economisch interessant is. Refurbished kan je een toestel van een ‘hoger niveau’ krijgen én aan een betere prijs dan nieuwe, minder high-end toestellen. We garanderen daarbij natuurlijk de kwaliteit.”
‘Lifecycle thinking’
Tine (Verso): “Virginie, hoe klinkt het verhaal van Familiehulp en Proximus je in de oren? Wat zou CIRCULIFE hieraan kunnen toevoegen?
Virginie (CIRCULIFE): “CIRCULIFE wil organisaties een platform bieden om de lifespan van hun elektronische apparaten te monitoren, waarbij we advies geven van aankoop tot doorverkoop voor de meest circulaire aanpak. Bij ondernemingen waar grote volumes elektronica rondgaan, start ons werk altijd met een grondige inventarisatie. We brengen in kaart welke toestellen in gebruik zijn, welke onderbenut in voorraad liggen, welke defect zijn of aan het einde van hun levensduur zitten. Op basis daarvan bepalen we welke toestellen waar naartoe gaan – naar herstel- of verkoopkanalen of naar een inzamelpunt. Telkens met oog voor impact op sociaal, economisch en ecologisch vlak, afhankelijk van de wensen van de klant.”
“Bij voorkeur denken we als CIRCULIFE al mee bij de aankoop van een batch toestellen: we kijken mee naar de levenscyclus en doorverkoopwaarde van een toestel. Als een toestel bijvoorbeeld heel goedkoop is en na 5 à 7 jaar praktisch niets meer waard is, kan het alsnog nuttig zijn als donor voor onderdelen. Dat is vaak interessant voor herstellingen van defecte toestellen. In onze waardebepaling nemen we ook de arbeidskost voor herstel, logistiek en demontage mee. Die kan sterk variëren tussen de verschillende partijen in de markt – zoals Out of Use en Close The Gap – die je toestellen overnemen. Waar CIRCULIFE zich onderscheidt, is dat we die partijen vergelijken, en de klant dus de beste partij kan uitkiezen. Qua prijs, maar ook qua het al dan niet inzetten van sociale tewerkstelling en dergelijke.”
“Aan de andere kant kunnen we ondernemingen helpen die expliciet tweedehands willen kopen van lokale sources. Dankzij ons model kunnen we proactief in de keten forecasten wanneer er een batch toestellen vrijkomt en die aanbieden. Sommige organisaties vragen ons om de bestemming van hun end-of-lifetoestellen te kunnen bepalen. Zo hebben we op vraag al samenwerkingen met OCMW’s opgezet om die toestellen aan kansarme gezinnen te schenken, bijvoorbeeld. Op het einde van zo’n tweede gebruikscyclus kunnen we de inzameling van die toestellen ook weer gericht opvolgen.”
“Ons streven is dat een aankoop gebeurt volgens ‘lifecycle thinking’, met de end-of-life in het achterhoofd en in een sluitend systeem met proactieve opvolging. Dat leveranciers bij de aankoop van een nieuwe batch toestellen al een buybackgarantie aanbieden. Dat geeft afnemers de zekerheid dat ze later niet voor de afvalverwerking opdraaien én de leveranciers dat ze een grote batch homogene toestellen terugkrijgen, die ze na herstel opnieuw in de markt kunnen zetten. Zo ontstaat een lokaal ecosysteem dat elkaar in stand houdt.”
Financiële winst dankzij circulariteit
Tine (Verso): “Een buybackgarantie is dus cruciaal om een circulair ecosysteem op poten te zetten. Hans, hoe realistisch is het volgens jou dat we in 2030 inkopen met het einde van de levensduur in het achterhoofd?”
Hans (Proximus): “We zien dat dit idee in de markt groeit. We moeten onze dienstverlening laten evolueren van puur toestellen verkopen naar andere businessmodellen, waarbij het einde van de levensduur meteen onderdeel is van het contract. Op dit moment zien we in business-to-business dat het nog vaak moeilijk is om toestellen terug te krijgen. Proximus heeft in 2024 140.000 smartphones ingezameld, waarvan 120.000 van consumenten. Wij geven in onze winkels een voucher van ten minste 20 euro, maar 90% van die ingeleverde toestellen komt zo versleten binnen dat ze geen refurbishmentwaarde meer hebben. Zo’n model waarbij je eigenlijk te oude toestellen koopt, moeten we veranderen. In business-to-businessconstructies liggen daar grote kansen, denk ik, omdat de waarde en de kwaliteit van de toestellen die je opnieuw ophaalt over het algemeen beter gaat zijn”
“In business-to-business hebben we nu al een leasesysteem, maar we willen dat elke overeenkomst op termijn een trade-ingarantie bevat. Dat is hetzelfde als buyback, maar wij geven het een andere naam. Bijvoorbeeld: jullie nemen nu 500 toestellen af, over vier jaar garanderen wij dat we die 500 toestellen terugnemen en inwisselen tegen nieuwe – refurbished – toestellen, terwijl we jullie voor de oude telefoons nog een restwaarde betalen. We werken aan zo’n oplossing, die er begin volgend jaar moet zijn.”
“Ter vergelijking: voor onze netwerkapparatuur (modems, decoders) werken we al langer met een rentingmodel. Daar blijft Proximus eigenaar van het toestel terwijl de klant het in gebruik heeft. Dat systeem werkt uitstekend: we halen 80 à 90% van die toestellen op, refurbishen die in België – samen met maatwerkbedrijf Entra in Charleroi – en zetten per jaar zo’n 1 miljoen modems, decoders en boosters opnieuw in de markt. Van alle modems die vandaag worden geïnstalleerd is zo’n 40% refurbished.”
“Dat circulaire model levert winst op én het heeft onze bedrijfscontinuïteit verzekerd tijdens covid, toen levertermijnen van modems, decoders, enzovoort door het dak gingen. Doordat we lokaal die parallelle productielijn hadden, zijn we nooit stilgevallen. Ik kan me voorstellen dat de zorg soms ook supply issues heeft, op verschillende domeinen. Wel: een lokaal circulair ecosysteem zorgt voor stabiliteit. Je moet alleen vaststellen waar je massa zit en er een business case rond bouwen.”
Virginie (CIRCULIFE): “Maar kmo’s kunnen niet teren op die massa om een businessmodel rond te bouwen. De oplossing die wij bieden, is die kleinere volumes cumuleren tot een behoorlijke batch, die opnieuw efficiency gain krijgt voor behandeling of herstel. Pijnpunten bij het herstel zijn het product design, waarover we aan de Apples van deze wereld weinig te zeggen hebben, en de opleiding van de herstellers. Het beroep van smartphonehersteller is zeer gespecialiseerd, dus je moet al die mensen opleiden, wat een bijkomende uitdaging betekent. Herstellen is vakmanschap dat we opnieuw common practice willen maken. Een belastingtarief van 6% of lager op herstel zou daarom helpen om de rekening te doen kloppen. In Scandinavië kunnen bedrijven én gezinnen die herstellingen doen dat aftrekken van de belastingsaangifte. Dat is een heel futuristisch model, maar ik wil maar zeggen…”
Klein gevaarlijk afval
Tine (Verso): “Mooi! We zien ook dat de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen het belang van de sociale economie heeft opgenomen in garanties voor soevereiniteit te midden van economische spanningen wereldwijd. Interessant om te zien hoe technologische ontwikkelingen zoals hybride dienstverlening, die nieuwe businessmodellen en die aandacht voor hang naar soevereiniteit mekaar kunnen versterken.”
Joeri (Familiehulp): “Ik wil het nog wat opentrekken ook, want ik denk dat ik een opportuniteit zie: wat is het gemiddelde aantal gsm’s die vandaag in een huishouden ongebruikt in een schuif liggen?”
Hans (Proximus): “Goh, dat is een hallucinant getal. 7 à 8 ongeveer.”
Joeri (Familiehulp): “Onze verzorgenden gaan bij 100.000 gezinnen langs elk jaar. Theoretisch zijn wij dus in staat om 500.000 gsm's te verzamelen. Onze verzorgenden hebben al een positieve impact op de digitale geletterdheid door de toestellen en kennis die ze binnenbrengen. Ligt hier geen geweldige kans om die toestellen op te halen en zo ook circulair …”
Hans (Proximus): “Ik ga je tegenhouden. Ik wil niet onaangenaam zijn, maar onze techniekers gaan ook in duizenden huishoudens langs om tv of internet te installeren. Wij hebben hetzelfde idee gehad: mensen hun oude gsm’s ophalen in ruil voor een bon van twintig euro. Mag niet. Door de lithiumbatterijen gelden smartphones als klein gevaarlijk afval en mag je ze niet vervoeren zonder de nodige vergunningen.”
Circulair wordt logisch en vanzelfsprekend
Tine (Verso): “Laten we even onze verbeelding gebruiken: als CIRCULIFE zich toespitst op social-profitondernemingen en het ecosysteem geruggensteund wordt door Proximus. Hoe ziet de dienstverlening er dan uit in 2030?”
Joeri (Familiehulp): “Het belangrijkste inzicht voor mij is dat we onze manier van aanbesteden verder kunnen verfijnen. We kunnen duurzaamheids- en circulariteitseisen nog explicieter opnemen in onze aanbestedingen én daar in de selectie en uitvoering ook consequent naar handelen. Van bij de start van aankoopprocessen hebben we circulariteit te integreren. Dat vraagt een andere manier van denken. Ik denk dat voor sociale ondernemingen circulair inkopen nog niet altijd voldoende gekend is.”
Hans (Proximus): “Dat is natuurlijk een strategische keuze. Bij Proximus hebben we sustainability even belangrijk gemaakt als de uitbouw van onze netwerken, 5G en Fiber. Dan weet je genoeg. Op die manier creëer je een draagvlak in het bedrijf en gaan werknemers dat integreren in hun dagelijkse activiteiten.”
Virginie (CIRCULIFE): “In de ideale wereld is CIRCULIFE in 2030 een one-stop-facilitator. Alles wat een onderneming ooit aan elektronische toestellen heeft gekocht – van computers tot smartphones – kan op ons platform komen. Wij voorzien dan een oplossing voor de buyback met transparante waardebepaling conform de vervolginzet als toestel, component of grondstof, gebaseerd op wat de markt vraagt. Voor elk soort toestel kan een circulair ecosysteem ontstaan dat we opvolgen in een gesloten circuit. Grondstoffen worden steeds schaarser, een circulaire aanpak wordt daardoor logisch en vanzelfsprekend. Met ons platform kan elke organisatie eenvoudig haar proces laten faciliteren: of het nu om verkoop, refurbishment of recyclage gaat. Zo wordt elke partner in het ecosysteem proactief geïnformeerd en worden samenwerkingen effectiever afgestemd en tijdig bijgestuurd, wat de hele keten efficiënter en voordeliger maakt.”
Hans (Proximus): “Mocht ik CIRCULIFE zijn, zou ik hun dienst ‘ontzorgen’ noemen. De klant hoeft op het eind van de gebruiksperiode alleen de toestellen te verzamelen. CIRCULIFE zou de rest kunnen regelen: ophaling, transport, afvalbeheer, administratieve rompslomp… Alles wat erbij komt kijken.”
Joeri (Familiehulp): “Die manier van werken zou circulariteit voor ons heel interessant maken, ja. Op voorwaarde dat de toestellen, zoals eerder al aangegeven, van dezelfde kwaliteit blijven.”
Tine (Verso): “En als je er dan nog iets financieel voor terugkrijgt, is dat helemaal een bonus. Zo wint iedereen.”
De partijen rond de tafel:
Tine Holvoet, beleidsadviseur ondernemen en innoveren voor Verso, expert digitalisering
Virginie Versavel, founder van start-up CIRCULIFE, een van de deelnemers van de Circular Kickstart Healthcare Challenge
Joeri Staessen, coördinator Strategie en Innovatie bij Familiehulp
Hans Schurmans, verantwoordelijk voor logistieke operaties, supply chain en circulariteit bij Proximus
